I. Kılıçarslan’ın Kökeni (Menşei) ve Soyağacı

1. Kılıçarslan, 1092-1107 yılları arasında yaşamış çok önemli bir Selçuklu sultanıdır. Kendisi, Süleymanşah bin Kutalmış‘ın oğullarından biridir.

Sultanımızın soy ağacı büyükten küçüğe şu şekildedir:

• Dukak (Büyük büyük dedesi)
• Selçuk Bey (Büyük dedesi)
• Arslan Yabgu (Dedesi)
• Kutalmış (Babası Süleymanşah’ın babası)
• Süleymanşah (Babası – Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusudur)
• 1. Kılıçarslan ve Kulan Arslan (Davud) (Süleymanşah’ın oğulları)

Büyük Selçuklu Sürgünü: Babaları Süleymanşah’ın 1086 yılında vefat etmesi üzerine, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, Kılıçarslan ile kardeşi Kulan Arslan’ı yanına alarak İsfehan’a götürdü. Melikşah, Kutalmışoğullarının kendisine başkaldırmasını önlemek ve Anadolu’yu kendi yönetimine almak istediği için bu iki kardeşi ölene kadar yanından ayırmadı.

🏛️ Tahta Çıkışı ve Anadolu’da Birliğin Sağlanması

Sultan Melikşah’ın 1092 yılındaki ölümüne kadar Türkiye Selçuklu tahtı tam altı yıl (1086-1092) boş kaldı.

Melikşah ölünce serbest bırakılan ya da bir fırsatını bulup kaçan Kılıçarslan ile Kulan Arslan hemen İznik‘e geldiler.

• İznik halkı iki kardeşi büyük bir sevinçle karşıladı.
• Şehrin başkomutanı Ebu’l-Gazi, babalarının mirası olduğu için İznik’i onlara teslim etti.
• Kılıçarslan büyük kardeş olduğu için Sultan ilan edildi.

Sultan Kılıçarslan’ın İlk İcraatları:

1. Kendisiyle birlikte gelen Türkmenleri İznik’e yerleştirdi.
2. Ebu’l-Gazi’yi başkomutanlık görevinden alıp yerine İlhan Muhammed‘i tayin etti.
3. Böylece Anadolu’da dağılmış olan Türk birliği yeniden kurulmaya başladı.

🤝 Çaka Bey İttifakı ve Yaşanan Çatışmalar

1. Kılıçarslan’ın İzmir Beyi ünlü denizci Çaka Bey ile çok dostane bir ilişkisi vardı; hatta onun kızıyla evlendi.

Sultan Kılıçarslan’ın Çocukları: Gök Arslan, Arap, Şahinşah, Mesud (birinci) ve Tuğrul Arslan adlı beş evladı dünyaya geldi.

Bizanslıların Marmara sahillerini işgal etmesi üzerine, Kılıçarslan müttefiki Çaka Bey ile birlikte Bizans’a karşı ortak bir mücadeleye girişti.

⚡ Çaka Bey ile Yaşanan Güç Mücadelesi

Sultan Kılıçarslan Bizans ile uğraşırken, Çaka Bey de İstanbul’u fethetmek amacıyla savaşıyor ve Çanakkale Boğazı’na kadar ilerliyordu. Çaka Bey’in bu kadar büyümesi 1. Kılıçarslan’ı endişelendirdi. Bu yüzden sultan, kendi sınırları içinde büyümeye çalışan kayınpederi Çaka Bey’e karşı bir ordu gönderdi.

İki ordu arasında kalmak istemeyen Çaka Bey, damadı Kılıçarslan’ın yanına giderek asıl niyetini öğrenmek istedi. Kılıçarslan kayınpederini iyi karşılayıp ona özel bir ziyafet verdi.

• Tarihi Rivayetler: Rivayetlere göre Kılıçarslan ziyafetin sonlarına doğru Çaka Bey’in boynunu vurdurmuştur. Fakat Çaka Bey’in öldürülmediğine dair rivayetler de vardır; çünkü bu olaydan sonra da kaynaklarda “Çaka” adı geçmektedir. Bazı araştırmacılar ise bu ikinci ismin Çaka Bey’in oğlu olduğunu söylemiştir.

Acı Bir Kayıp: Yıl 1097 olduğunda, 1. Haçlı Seferi sırasında başkent İznik düştü. İzmir şehri de karadan ve denizden Bizanslılar tarafından sarıldı. Çaka Bey (veya oğlu) İzmir’i kahramanca korusa da bir anlaşma ile Bizans’a teslim etmek zorunda kaldı. Böylece, tarihteki ilk Türk denizcisi olarak bilinen Çaka Bey’in sahilde kurduğu Türk Beyliği tarih oldu.

🏹 Malatya Seferi (1095)

Kılıçarslan, 1095 yılında Malatya üzerine sefere çıktı ve arkasında vekil olarak İlhan Bey‘i bıraktı. Sultan Kılıçarslan, bölgedeki diğer bir Türk beyliği olan Danişmendlilerin kendisinden önce davranmasını engellemek için şehri kuşattı (muhasara etti). Bu kuşatma çok uzun sürdü. Şehir ancak büyük bir savaşla alınabilirdi fakat tam o esnada büyük bir tehlike belirdi: Haçlı orduları Selçuklu sınırlarına girmişti! Sultan, gelen bu acil haber üzerine kuşatmayı bırakıp topraklarını korumak için hemen geri döndü.

🛡️ 1. Haçlı Seferi ve Büyük Savunma

Bizans İmparatoru Alexios; Selçuklular, Peçenekler ve Çaka Bey’in saldırıları karşısında çok sıkışınca Papa Urbain’e başvurdu ve Avrupa’daki Hristiyanlardan acil yardım istedi.

1. Dalga: Keşiş Pierre’in Ordusu

Haçlı seferinin ilk gelen kitleleri, Keşiş Pierre’in yanındaki disiplinsiz insan yığınlarından oluşuyordu. Bizans yardımıyla Anadolu’ya geçen bu kitleler, İznik’e doğru giderken Türkler tarafından pusuya düşürülüp yok edildi. Bu ilk başarı, Türklerde büyük bir özgüven yarattı.

2. Dalga: Düzenli Kontlar Ordusu

Ancak bu kez Avrupa’nın güçlü kontlarından oluşan çok düzenli ve devasa bir ordu Anadolu’ya girmek üzereydi. Bizans İmparatoru bunlarla anlaşarak Anadolu’ya geçmelerini sağladı.

• 1097 yılında Haçlılar İzmit’e yöneldiler.
• Türkler, Haçlıların sayıca üstünlüğünü kabul ederek başkent İznik’e çekildiler ve orada konuşlandılar.
• Haçlılar hiçbir engel görmeden İznik önüne kadar gelip şehri kuşattı. Başarılı olamayan Türklerin bir kısmı, Bizans komutanı ile gizlice anlaşarak canlarını kurtardı.
• Bu sırada Sultan Kılıçarslan’ın yardıma geldiğini duyan içerideki Türkler biraz daha dirense de, Haçlı ordusunun çok kalabalık olması Kılıçarslan’ı meydan savaşı yapmaktan vazgeçirdi.
  1. Kılıçarslan, Türk askerlerinin zayiatını (kaybını) azaltmak için İznik’i kendi kaderine bıraktı. Türkler, Haçlılar yerine Bizanslıları tercih ederek hayatları karşılığında başkenti teslim ettiler. 26 Haziran 1097‘de İznik tamamen Bizans’ın eline geçti.

Eskişehir Pusu Savaşı ve Konya’nın Başkent Olması

Başkent kaybedilince Kılıçarslan; Danişmend Gazi ve Emir Hasan‘a müttefiklik teklif etti. Bu üç güçlü Türk lideri ordularını birleştirerek 30 Haziran‘da Eskişehir civarında Haçlılara büyük bir pusu kurdu. Türkler Haçlıları ok yağmuruna tuttu; ancak Haçlıların hem çok kalabalık hem de ağır zırhlı olmaları okların etkisini azalttı. Sultan, daha fazla asker kaybetmemek için ordusunu geri çekti.

Haçlılar Eskişehir’de dinlendikten sonra Konya’ya doğru ilerledi. Yol boyunca su ve yiyecek bulmakta zorlanan Haçlı ordusu, Türklerin küçük baskınlarına maruz kalarak ağır kayıplar verdi. Bir süre Meram’da dinlenip Ereğli’ye geçtiler. Kılıçarslan burada yeni bir saldırı düzenlese de Haçlılar güçlerini hâlâ yitirmediği için tekrar geri çekilmek zorunda kaldı.

Konya’nın Payitaht Oluşu: Haçlı ordusu Selçuklu sınırlarından çıkıp güneye gidince, Bizanslılar batıdan harekete geçerek Türkleri doğuya doğru ittiler ve Akdeniz kıyılarını Bizans’a kattılar. Başkent İznik kaybedildiği için Kılıçarslan, Konya‘yı devletin yeni payitahtı (başkenti) yaptı.

⚔️ Haçlı Seferinden Sonra Anadolu ve Doğu Seferleri

1. Kılıçarslan, Bizans’ın eline geçen toprakları geri almak için sürekli gayret ediyordu. Bu sırada Danişmend Gazi de fırsattan yararlanıp 1100 yılında, daha önce Kılıçarslan’ın kuşattığı ve o an Gabriel’in elinde olan Malatya‘ya saldırdı. Antakya’nın Haçlı başkomutanı Bohemund, Danişmend’in üzerine yürüse de Türkler tarafından esir alındı.

1101 yılında yeni bir Haçlı ordusu Bohemund’u kurtarmak için harekete geçti. Bu ordunun bir kısmı Sivas üzerinden Ankara’ya ilerliyor, bir kısmı da arkadan geliyordu. Ancak bu kez Kılıçarslan çok hazırlıklıydı! Disiplinsiz ve yorgun düşen bu Haçlı ordusu Amasya civarında tamamen yok edildi.

Danişmendliler ile Aranın Açılması

Bu büyük Amasya zaferiyle Selçuklular kaybettiği eski itibarını fazlasıyla geri kazandı. Ancak ortak düşmana karşı kurulan Kılıçarslan ve Danişmend ittifakı kısa süre sonra bozuldu. Bunun sebepleri şunlardı:

• Danişmend Gazi, Kılıçarslan’ın diğer işlerle meşguliyetinden faydalanıp 1101’de Malatya’yı kuşatmış ve 1102’de fethetmişti.
• O sırada Haçlılar, Elbistan Ermenilerine eziyet ediyordu. Ermeniler de Sultan Kılıçarslan’ı yardıma çağırdı.
• Bu sırada Kılıçarslan, müttefiki Danişmend Gazi’nin esir aldığı Haçlı komutanı Bohemund’u büyük bir fidye karşılığında serbest bıraktığını öğrendi.
• Kılıçarslan, hem Anadolu’nun en büyük sultanı hem de savaşın müttefiki olarak bu fidyenin yarısını Danişmend Gazi’den istedi. Red cevabı alınca 1103 yılında Danişmend Gazi’nin üzerine yürüdü ve onu savaşta mağlup etti.

Danişmend Gazi 1104’te vefat edince Kılıçarslan fırsatı değerlendirip Malatya’yı yeniden kuşattı. Bu kuşatma 28 Haziran’dan 2 Eylül’e kadar sürdü. Başarılı olamayacağını anlayan Danişmend’in oğlu Yağısıyan, 1106 yılında şehri tamamen Kılıçarslan’a teslim etti.

1. Kılıçarslan, Malatya’nın fethinden hemen sonra Urfa üzerine yürüdü. O sırada Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed, Musul emiri Çökürmüş’ü görevden alıp yerine Çavlı Sakava‘yı getirmişti. Kılıçarslan Urfa kuşatmasını yarım bırakarak Harran‘ı ele geçirdi. Ardından vali Ziyaeddin Muhammed, Meyyafarkin (Silvan) şehrini sultana kendi rızasıyla teslim etti.

🕌 Musul’un Alınması ve Çavlı ile Büyük Savaş

Eski Musul emiri Çökürmüş, yeni atanan Çavlı’ya karşı Kılıçarslan’ın tarafına geçti. Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar da Çavlı’yı Haçlılara karşı başkomutan yaparak Musul ve Fırat bölgesini ona verdi. Çavlı hızla Musul’a girdi ve Çökürmüş’ü öldürdü.

Bunun üzerine Çökürmüş’ün oğlu ve Musul halkı, Sultan Kılıçarslan’a gizlice haber göndererek şehri kendisine teslim edeceklerini bildirdiler. Sultan Kılıçarslan, Mart 1107‘de büyük ordusuyla Musul’a girdi. Büyük Selçuklu Sultanı adına okunan hutbeyi iptal edip kendi adına hutbe okuttu ve şehirde tam bir düzen sağladı.

Sultanın Son Savaşı ve Trajik Ölümü

Musul’dan kaçan Çavlı, Halep’e giderek Kılıçarslan’ın düşmanları olan Melik Rıdvan ve İlgazi ile büyük bir ittifak kurdu ve sultana karşı yürüyüşe geçti. Kılıçarslan da Musul’da yerine oğlu Şahinşah‘ı melik (yönetici) tayin edip, kale güvenliğini de Bozmış isimli komutana bıraktıktan sonra müttefik orduların üzerine yürüdü.

İki ordu Habur Nehri civarında karşı karşıya geldi. Savaşın ilk çarpışmalarında Kılıçarslan’ın durumu iyi olsa da, savaş sırasında bazı askerlerinin saf değiştirip düşman tarafına geçmesi nedeniyle Selçuklu ordusu bozuldu. Büyük bir ok yağmuru altında kalan Sultan Kılıçarslan, düşmana esir düşmemek için atıyla beraber azgın akan Habur Nehri’ne girdi; fakat ne yazık ki zırhlarının ağırlığı sebebiyle boğularak 1107 yılının Temmuz ayında hayatını kaybetti.

🪦 Sultanın Mezarı ve Yakın Zamandaki Büyük Keşif

1. Kılıçarslan’ın naaşı, Meyyafarkin’de (Diyarbakır – Silvan) Kubbetü’s-Sultan adıyla bilinen bir türbeye defnedilmişti.

2021 Yılındaki Önemli Gelişme: 2021 yılı başlarında, Diyarbakır Dicle Üniversitesi Tarih Bölümü Başkanı Prof. Dr. İrfan Yıldız’ın yaptığı resmi açıklamalara göre; bölgede yürütülen arkeolojik çalışmalarda iki adet mezar ve tarihi kitabe kalıntılarına ulaşıldı. Yapılan incelemeler sonucunda:

1. Birinci mezarda yatan kişinin bizzat Sultan 1. Kılıçarslan,
2. İkinci mezarda yatan kişinin ise sultanın sevgili kızı Saide Hatun olduğu kesin olarak anlaşılmıştır.

📊 I. Kılıçarslan Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (Özet Tablo)

Aşağıdaki tablodan sultanımız hakkındaki en temel bilgileri hızlıca öğrenebilirsiniz:

Blok yazımı okuduğun için müteşekkirim. Başka yazılarda görüşmek dileğiyle…

Kaynaklar:

• Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi Ansiklopedisi
• Selçuklular Zamanında Türkiye