|

Hızlı Özet: Osmanlı Devleti Birinci Cihan Harbine Nasıl Sürüklendi?

Osmanlı Devleti Birinci Cihan Harbi safhasına ani bir hevesle katılmadı. İmparatorluk, Balkan hezimetinin ardından uluslararası diplomatik tecridi kırmak istedi. Bâb-ı Âli ilk etapta İngiltere, Fransa ve Rusya ile ittifak kurmayı denedi. Bu girişimler reddedilince 2 Ağustos 1914’te Almanya ile gizli bir savunma antlaşması imzaladı. İngiltere’nin parası ödenen iki dretnota el koyması ve Akdeniz’den kaçan Alman zırhlılarının İstanbul’a sığınması dengeleri değiştirdi. Amiral Souchon komutasındaki filonun 29 Ekim 1914 sabahı Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti fiilen savaşa dahil oldu.

Diplomatik Tecrit: İtilaf Kapılarının Kapanması

1914 yazında Osmanlı diplomasisi tek bir hedefe odaklanmıştı: Toprak bütünlüğünü koruyacak güçlü bir Avrupalı müttefik bulmak. Balkan Savaşları ordunun lojistik omurgasını çökertmişti. Maliye Nazırı Cavit Bey, 1911’de İngiltere Deniz İşleri Bakanı Winston Churchill’e bir ittifak mektubu sundu. Londra yönetimi Osmanlı talebini geri çevirdi. Ocak 1914’te demiryolu ve ticaret ayrıcalıkları sunularak yapılan ikinci hamle de sonuçsuz kaldı. Dahiliye Nazırı Talat Bey, Mayıs 1914’te Livadia’da Rus Dışişleri Bakanı Sergey Sazonov’a ittifak önerdi. Petersburg yönetimi Boğazlar hedefinden taviz vermedi. Bahriye Nazırı Cemal Paşa Temmuz 1914’te Paris’e gitti. Fransız bürokrasisi Rusya’yı gerekçe göstererek müzakereleri başlatmadı. İtilaf bloku kapıları kapattı. Bâb-ı Âli için Almanya zorunlu bir seçenek haline geldi.

Tarihçi Notu: Osmanlı idarecileri savaşa gözü kapalı girmedi. İngiltere, Fransa ve Rusya’ya yapılan üç resmi ittifak hamlesi belgelidir. İtilaf blokunun Osmanlı topraklarını paylaşma planı, Bâb-ı Âli’yi Berlin hattına mecbur bıraktı.

osmanlı devleti birinci cihan harbi ittihat ve terakki liderleri

Dretnot Krizi: Halkın Parasıyla Alınan Gemilerin Gasbı

Donanma Cemiyeti, 1910’dan itibaren kasaba pazarlarında ve kahvehanelerde bağış topladı. Kadınlar ziynet eşyalarını sandıklara bıraktı. Memurlar maaşlarından pay ayırdı.

Toplanan milyonlarla İngiliz tersanelerine iki modern savaş gemisi sipariş edildi: Sultan Osman-ı Evvel ve Reşadiye. Gemilerin tüm taksitleri ödendi. Rauf Bey (Orbay) komutasındaki 1.650 denizci gemileri teslim almak üzere İngiltere’de bekliyordu.

İngiliz Deniz Bakanı Winston Churchill, 31 Temmuz 1914’te iki zırhlıya el koydu. İngiltere henüz savaş ilan etmemişti. Churchill ödenen parayı iade etmedi.

Bu müsadere kararı Türk kamuoyunda infial uyandırdı. İngiltere açıkça hırsızlıkla suçlandı. İttihatçı liderler, halkın öfkesini Alman ittifakına toplumsal meşruiyet sağlamak için kullandı.

2 Ağustos 1914: Yeniköy’de İmzalanan Gizli Pakt

Alman Büyükelçisi Baron von Wangenheim, Temmuz ayı ortasında Osmanlı ordusunu müttefikten ziyade bir yük görüyordu. Berlin’deki tavrı Kayzer II. Wilhelm değiştirdi. Kayzer, Osmanlı jeopolitiğinin İngiliz ve Rus hatlarını dağıtacağını öngördü.

Nihai antlaşma 2 Ağustos 1914’te Sadrazam Said Halim Paşa’nın Yeniköy’deki yalısında imzalandı. Belgeyi Said Halim Paşa ile Wangenheim imzaladı. Müzakereleri yalnızca dört kişi biliyordu: Said Halim Paşa, Enver Paşa, Talat Bey ve Meclis Başkanı Halil Menteşe.

Paktın kilit şartları şunlardı:

  • Taraflar Avusturya-Sırbistan krizinde tarafsız kalacaktı.
  • Rusya savaşa girer ve Almanya çatışmaya çekilirse Osmanlı ordusu savaşa katılacaktı.
  • Liman von Sanders başkanlığındaki Alman Askeri Heyeti Osmanlı komutasında fiili söz sahibi olacaktı.
  • Almanya, Rus saldırısına karşı Osmanlı toprak bütünlüğünü savunacaktı.

Almanya, bu pakt imzalanmadan saatler önce (1 Ağustos 1914) Rusya’ya savaş ilan etmişti. Dolayısıyla Osmanlı Devleti Birinci Cihan Harbi taahhüdüne imza anında bağlandı. Hükümet 3 Ağustos’ta genel seferberlik ilan etti ve zaman kazanmak için silahlı tarafsızlık bildirdi.

osmanlı devleti birinci cihan harbi osmanlı alman gizli ittifakı

Goeben ve Breslau: Hileli Satış ve Boğaz Girişi

Alman Akdeniz Tümeni zırhlı kruvazör Goeben ve hafif kruvazör Breslau‘dan oluşuyordu. Komutan Amiral Wilhelm Souchon, İngiliz takibini atlatarak 10 Ağustos 1914’te Çanakkale Boğazı önüne vardı. Harbiye Nazırı Enver Paşa geçiş iznini bizzat onayladı.

Uluslararası deniz hukuku gereğince savaşan devletlerin gemileri 24 saat içinde limandan çıkarılmalı veya silahsızlandırılmalıydı. Bâb-ı Âli iki seçeneği de reddetti. Dahiliye Nazırı Talat Bey formülü buldu. Hükümet, gemilerin Almanya’dan 80 milyon marka satın alındığını duyurdu. Kasadan tek kuruş çıkmadı. 16 Ağustos’ta gemilere Türk bayrağı çekildi.

Alman mürettebata fes giydirildi. Goeben gemisine Yavuz Sultan Selim, Breslau‘ya Midilli adı verildi. Amiral Souchon 23 Eylül 1914’te Osmanlı Donanması Komutanlığı makamına getirildi.

29 Ekim 1914: Karadeniz Baskını ve Fiili Çatışma

Marne Muharebesi’nde durdurulan Almanya, doğu cephesini açmak için Osmanlı üzerindeki baskıyı artırdı. Berlin, Rus ordusunu Kafkasya’da bağlamak ve İngiltere’yi Süveyş Kanalı’nda oyalamak istiyordu.

Almanya, askeri operasyonlar karşılığında İstanbul’a altın lira sevk etti. Enver Paşa, 22-25 Ekim 1914’te Amiral Souchon’a yazılı gizli bir emir verdi: “Rus filosunu nerede bulursanız savaş ilan etmeksizin hücum ediniz”. Cemal Paşa da Türk bahriyelilerine Souchon’a mutlak itaat talimatı yolladı.

27 Ekim’de tatbikat gerekçesiyle Boğaz’dan çıkan 11 parçalık filo 29 Ekim sabahı Rus üslerini vurdu:

  • Yavuz, Sivastopol sahil tabyalarını bombaladı; Rus mayın gemisi Prut‘u batırdı.
  • Midilli, Novorossiysk ve Kefe limanlarındaki 50 petrol deposunu, buğday silolarını ve nakliye gemilerini yaktı.
  • Hamidiye, Kefe açıklarındaki askeri depoları ve istasyonu tahrip etti.
  • Gayret-i Vataniye ve Muavenet-i Milliye, Odessa limanına baskın yaparak Donets gambotunu batırdı.
osmanlı devleti birinci cihan harbi yavuz zırhlısı karadeniz baskını

Kriz, Karşılıklı Savaş İlanları ve Cihad-ı Ekber

Saldırı haberi Bâb-ı Âli’ye ulaştığında kabine karıştı. Sadrazam Said Halim Paşa operasyondan habersizdi. Kabineden barış yanlısı dört bakan istifa etti: Maliye Nazırı Cavit Bey, Ticaret Nazırı Süleyman el-Büstani, Nafia Nazırı Çürüksulu Mahmut Paşa ve Posta Nazırı Oskan Efendi. Said Halim Paşa çatışmanın Rus tahrikiyle çıktığını iddia eden bir özür notası yayımladı. Rusya, İngiltere ve Fransa Alman heyetinin derhal sınır dışı edilmesini şart koştu. Bâb-ı Âli bu talebi karşılayamadı.

Değerli okurumuz,
Birinci Dünya Savaşının başlamasından (1914-1918) sonuna kadar sizler için görsel arşivi oluşturuyoruz. Bu arşivi sürekli güncelleyeceğiz. Arşive ulaşmak için lütfen bizi telegram isimli paylaşım platformu üzerinden takip edin. belgelerletarih buraya tıklayarak bütün o savaş görsellerine ve yararlandığımız açık kaynaktaki makale ve kitaplara erişebilirsiniz.

Diplomatik kopuş hızla gerçekleşti:

  1. 2 Kasım 1914: Rusya Osmanlı Devleti’ne resmen savaş ilan etti.
  2. 3-5 Kasım 1914: İngiliz ve Fransız filoları Çanakkale Boğazı dış tabyalarını bombaladı; 5 Kasım’da savaş ilanları geldi.
  3. 11 Kasım 1914: Padişah V. Mehmed Reşad “İrâde-i Seniyye” yayımlayarak İtilaf Devletlerine resmen savaş açtı.
  4. 14 Kasım 1914: Fatih Camii’nde Şeyhülislam Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi beş maddelik Cihad-ı Ekber fetvasını ilan etti.

Vaka Analizi: Osmanlı Tarafsız Kalabilir miydi?

Senaryo / KriterUygulanan PolitikaOlası Alternatif Model
İttifak Tutumu2 Ağustos’ta Almanya ile gizli savunma paktı imzalandı.1915 baharına kadar silahlı tarafsızlıkta ısrar etmek.
Donanma DengesiGoeben ve Breslau kadroya katıldı; Alman komutası verildi.Gemileri silahsızlandırıp personeli gözaltına almak.
Mali YapıBerlin’den 2 milyon altın lira avans kabul edildi.İngiltere ve Fransa’dan borçlanma garantisi istemek.
Askeri Netice29 Ekim’de Karadeniz Baskını ile savaşa fiilen girildi.Boğazları mayınlayarak savunma hattında beklemek.

Bu veriler gösteriyor ki; Osmanlı Devleti Birinci Cihan Harbi sürecine İtilaf ablukasını kırmak ve Rus tehdidini savuşturmak amacıyla girdi. Ancak tek taraflı komuta devri, devleti zamansız bir çatışmaya sürükledi.

Osmanlı liderliği savaşa girmeyi bir ölüm kalım mücadelesi gördü. İmparatorluk, kapitülasyonları tek taraflı kaldırmayı ve 93 Harbi’nden beri süren Rus baskısını geriletmeyi amaçladı. Ancak Karadeniz’deki emrivaki, ordu hazırlıkları tamamlanmadan dokuz cepheli bir cihan harbinin kapısını açtı. 1918 Mondros Mütarekesi’ne uzanan yıkım süreci işte bu stratejik adımlarla başladı. Sizce Osmanlı diplomasisi silahlı tarafsızlığı 1915 Çanakkale savunmasına kadar koruyabilir miydi? Düşüncelerinizi aşağıdaki yorum panelinde paylaşarak araştırmaya katkı sağlayın.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

Osmanlı Devleti Birinci Cihan Harbi safhasına resmen hangi tarihte dahil oldu?

Fiili giriş 29 Ekim 1914 Karadeniz Baskını ile gerçekleşti. Hukuki ve resmi katılım ise Padişah V. Mehmed Reşad’ın 11 Kasım 1914 tarihli İrâde-i Seniyye belgesiyle kesinleşti.

İngiltere’nin el koyduğu dretnotların isimleri ve akıbeti ne oldu?

İngiliz hükümeti Sultan Osman-ı Evvel ve Reşadiye gemilerine el koydu. Bu zırhlılar İngiliz donanmasında HMS Agincourt ve HMS Erin adlarıyla hizmete alındı.

Karadeniz Baskını’nda hangi Rus limanları vuruldu?

Amiral Souchon komutasındaki filo 29 Ekim 1914 sabahı Sivastopol, Odessa, Novorossiysk ve Kefe limanlarını bombaladı. Petrol depoları, nakliye gemileri ve tabyalar ağır hasar gördü.

Osmanlı kabinesinin tamamı savaşa girme kararını onayladı mı?

Hayır. Gizli anlaşma ve Karadeniz emri dar bir kadro tarafından yürütüldü. Olayın ardından Maliye Nazırı Cavit Bey dahil dört bakan hükümetten istifa etti.

Alakalı Yazılar

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir