Muhammed Alparslan: Büyük Selçuklu Devleti Hükümdarı

Muhammed Alparslan, Büyük Selçuklu Devleti’nin ikinci hükümdarıdır, ilki Tuğrul Bey yani Alparslan’ın amcasıdır. 1064-1072 Alparslan’ın saltanat yıllarıdır. Horasan Meliki olan Çağrı Bey’ in oğludur. Doğum tarihi yüksek ihtimalle 20 Ocak 1029’dur.

1049 tarihinde Karahanlılar’a karşı zafer kazandı. 1058 yılında Gazneliler’e karşı zafer kazandı. 1059 senesinde Çağrı Bey vefat etti. Babası ölünce Horasan Meliki Alparslan oldu. Ayrıca Alparslan Selçuklu sultanlığı içinde güçlü bir adaydı. Sultan Tuğrul Bey 1063’te vefat etti. Tuğrul Bey ardında evlat bırakmadan ölmüştü.

Çağrı Bey
Çağrı Bey

Selçuklu sultanlığına Tuğrul Bey’in vasiyeti üzerine Süleyman (Alparslan’ın küçük kardeşi) geçti. Ancak Alparslan, Süleyman’ın sultanlığını kabul etmedi ve mücadele etmeye başladı. Alparslan gibi Süleyman’a karşı harekete geçenler yok değildi. Bunlar; ağabeyi Kirman Meliki Kavurd, amcası Musa İnanç Yabgu, Çağrı ve Tuğrul beylerin amca oğulu olan Kutalmış idi ve Selçuklu tahtında hak istiyorlardı.

Muhammed Alparslan’ın Faaliyetleri

Alparslan ilk önce İnanç Yabgu üzerine gitti ve onu tahtta hak isteğinden vazgeçirdi. Bu sırada Kutalmış 50 bin kişilik ordusuyla Rey’e hareket etti ve vezir Amidülmülk’ü muhasara altına aldı. Rakiplerine göre zayıf kalan Süleyman Rey’den Şiraz’a çekildi. Amidülmülk Alparslan’dan yardım istedi ve hutbeyi onun adına okuttu.

Alparslan’ın geldiğini öğrenen Kutalmış savaşı göze alabileceği uygun mevkiye geçip (Milh vadisi) orayı Alparslan’ın ordusu bataklığa batsın diye bataklığa çevirdi ancak Kutalmış isteğine ulaşamadı ve bu savaşta mağlup oldu. Dağılan ordusunu kalesi Girdkuh’a doğru çekmeye çalışırken atından düşerek öldü.

İsfahan’a kadar ilerleyen Kavurd, kendi topraklarına döndü ve Alparslan adına hutbe okuttu. Alparslan Rey’de tahta çıktı, adına hutbe okuttu ve sikke kestirdi. Daha sonra Alparslan’ın saltanatı, Abbasi Halifesi el’Kaim-Biemrillah tarafından âdet törenler ile 27 Nisan 1064 yılı da doğrulanıp ilan edildi.

Batı Seferi

Sultan Alparslan Şubat 1064’te “Rum Gazası” adlı batı seferine çıktı. Muhammed Alparslan yanına oğlu Melikşah‘ı ve eski veziri Nizamülmülk’üde alıp Rey’den Azerbaycan’a yola çıktı. Melikşah ile Nizamülmülk’ün emrindeki kuvvetler Aras’ın kuzey tarafındaki yerleri zaptettiler. Alparslan’da emrindeki ordusu ile Trialet’e, Kvelis-Kür’e, Taik civarına ve Ahılkelek’e kadar bir çok kent ve kaleyi fethetti. Alparslan, Melikşah ve Nizamülmülk ile Ahılkelek önünde birleşti. Ahılkelek, Haziran 1064 yılında Alparslan tarafından ele geçirildi.

Doğu Seferi

Bilahire Sultan Alparslan, Doğu Anadolu’ya geçti ve Bizanslıların elindeki Ani şehrini muhasara etti. Ani’nin muhasarası bir aydan fazla sürdü. Ani şehri çarpışmalar sonucu 16 Ağustos 1064’te Selçukluların eline geçti. Ele geçirilmesi imkansız sanılan Ani şehrinin Müslümanlar tarafından fethi Doğu ve Batı’da büyük ses çıkardı. Halife el’Kaim-Biemrillah, Alparslan’a özel elçi gönderip tebrik eder ve ona “Ebu’l-Feth” fetihlerin babası lakabını verdi. Alparslan, Kirman Meliki Kavurd’un isyan ettiğini öğrendi. Dolayısıyla Doğu Anadolu seferini yarım bıraktı ve Rey’e geçti, Rey’den de Hamedan’a gitti (Aralık 1064). Bu olay Kavurd’un af dilemesi ile sonuçlandı.

Sultan Muhammed Alparslan Tasviri

1065 güzünde Sultan Alparslan Harizm’e yöneldi. Müslüman olmamış Türk ve Moğollar ile birleşip kervanlara saldıran Türkmen kabilelerini uzaklaştırdı. Sonra Kıpçaklar’ı hakimiyeti altına aldı ve doğuya yöneldi. Maveraünnehir’de fetihler gerçekleştirip oradan atası Selçuk’un (Çağrı ve Tuğrul beylerin babası olan Mikail’in babası yani Çağrı ve Tuğrul beylerin dedesi) mezarını ziyarete Cend’e gitti. Melikşah’ın nüfuzu ile Cend hanı topraklarını Selçuklulara bağladı ve Alparslan doğu seferini tamamladı. Alparslan Horasan’a döndü, ihtişamlı bir törenle Melikşah’ı veliaht tayin etti (1066 Temmuz) ve tüm Selçuklu topraklarında onun adına hutbe okunmasını emretti.

Melik Kavurd’un İsyanı

1067’de Kirman Meliki Kavurd isyan etti. Kavurd’un bu isyanı yine af dilemesiyle sonuçlandı. Alparslan bu yılı Kavurd ve Şiraz Meliki Fazluye’nin isyanlarıyla uğraşarak geçirdi. 1068 yılında Sultan Muhammed Alparslan ikinci kez Kafkasya, üzerine gitti. Onun amacı Azerbaycan’ı Selçuklulara bağlamaktı. Alparslan yanında Nizamülmülk ve komutanlarından Savtegin ile birlikte Tiflis, Kartli, Şirak Vanand, Nig, Gugark, Arran ve Gence gibi küçük prenslikleri ve Şeddadi emirlerini Seçukluya bağladı. Muhammed Alparslan, Doğudan sonra Anadolu, Mısır ve Suriye’de gerçekleşen olaylara yöneldi. Anadolu’yu tedricen ele geçiren Türkler, Bizanslılar için tehlike arz etmekteydi.

Romanos Diogenes’in Faaliyetleri

1068’de Bizanslılar, tahta çıkan Romanos Diogenes’i bir kurtarıcı kabul etmekteydiler. Romanos Diogenes baharda çoğu ücretli asker olan ordusu ile Anadolu’ya sefere çıktı. Diogenes, stratejik önemi olan Menbic kalesini alarak Bizans’a geri döndü. 1069 yılında Diogenes ikinci Anadolu seferine çıktı. Bu kezde Kayseri, Palu ve Sivas bölgelerinde kendini gösterdi. 1070 senesinde üçüncü Anadolu seferi gerçekleştirir ancak kendisi bu sefere katılmaz ordusu da başarısız olur. Romanos Diogenes, Türk sorununu kökten çözmek için 13 Mart 1071’de Anadolu’ya dördüncü seferine çıktı.

Malazgirt Savaşı 1071

Malazgirt öncesi durum ve Malazgirt Savaşı için tıklayınız.

Alparslan Malazgirt

Diogenes tahttan indirildi ve 4 Ağustos 1072’de öldü. Daha sonra Sultan Alparslan yönünü doğuya çevirdi. Lakin bu sefer, Alparslan’a kurulan suikast müsebbibiyle sonuçsuz kaldı. Suikastte ağır yaralanan Alparslan, 24 Kasım 1072’de şehit oldu.

Sultan Alparslan’ın Kişiliği

Sultan Muhammed Alparslan, cesur, yiğit kudret ve azamet sahibi, adaletli, heybetli, affedici ve müsahamakar bir kişiliği vardı. Çok dindar idi fethettiği her kente ilk önce camii yaptırırdı. Sosyal faaliyetleri askeri faaliyetler yoğunluğundan dolayı Nizamülmülk’ün yardımıyla yürütürdü.

Blok yazımı okuduğun için müteşekkirim. Başka yazılarda görüşmek dileğiyle…

KAYNAK

  • Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, Sultan Alparslan
  • Alparslan, DİA
  • Add Your Comment