Bir Ömrün Vakfı, Asırların Mirası: Prof. Dr. İsmail Erünsal Koleksiyonu ve Süleymaniye’de Dijital İhya

Tarihî hafıza, yalnızca kütüphane raflarında sıralanan ciltlerden ibaret değildir; o hafızayı asırlar ötesinden devralıp kıymetini idrak eden ve cemiyete emanet kılan irfan erbabının celâdetiyle yaşar. Osmanlı kitap ve kütüphane medeniyetinin yaşayan en mühim vakanüvislerinden Prof. Dr. İsmail Erünsal’ın yarım asrı aşkın bir mesaiyle bir araya getirdiği şahsi kütüphanesini Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi’ne bağışlaması, kültür tarihimizde nâdir rastlanan bir hamiyet vesikası olarak kayıtlara geçti.

Kolaylık olması açısında linki buraya bırakıyoruz. Dilerseniz burayı okuyup geçebilir hem bu şekilde ön bir değerlendirme oluşmuş olur kafanızda. www.yek.gov.tr

Toplam 525 paha biçilmez yazma eserden teşekkül eden bu koleksiyon, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’nın (TYEK) titiz konservasyon ve kataloglama sürecinin ardından dijital ortama aktarılarak araştırmacıların ve medeniyet mirasına hürmetkâr her ferdin tetkikine açıldı.

“Millete Ait Bir Emanet”: Şahsi Mülkten Kamusal Hafızaya

Bir ilim adamının on yıllar boyunca sahaf tezgâhlarından, hususi kütüphanelerden ve tereke satışlarından derlediği yazmaları şahsi mülk saymayıp milletin müşterek vicdanına devretmesi, Türk kütüphanecilik ahlakının en saf tezahürüdür. Erünsal Hoca’nın bu eserleri 6 Ağustos’ta Süleymaniye Kütüphanesi’ne devrederken ifade ettiği niyet, meselenin ruhunu açıkça ortaya koymaktadır: Eserleri “millete ait bir emanet” olarak telakki etmek ve asıl sahibine teslim eylemek.

Bu bağış kararında TYEK’in son yıllarda yazma eserlerin muhafazası, tashihi ve neşri hususunda gösterdiği liyakat esaslı faaliyetler belirleyici olmuştur. Nitekim kurum, teslim aldığı 525 eseri yaklaşık iki ay gibi rekor bir müddet zarfında bakım, onarım, fiziki restorasyon ve yüksek çözünürlüklü dijitalleştirme ameliyesinden geçirerek milletin istifadesine hazır hâle getirmiştir.

18 Yaşındaki Bir Dâhinin Kaleminden: Şeyh Gâlib’in Müellif Hattı

Koleksiyonun ilim ve edebiyat dünyasında en çok heyecan uyandıran cevherlerinin başında, klasik Türk edebiyatının kutup yıldızlarından Şeyh Gâlib’e ait nüsha gelmektedir. Henüz 18-19 yaşlarındayken kendi mübarek eliyle kaleme aldığı (müellif hattı) Dîvân nüshası, şairin dehasının ilk parıltılarını ve yazı meşkini bizzat müşahede etme imkânı sunmaktadır. Bir divan şairinin gençlik muhayyilesini kendi hattından okumak, metin tenkidi ve edebiyat tarihimiz açısından emsalsiz bir kapı aralamaktadır.

Koleksiyon sadece Gâlib Dede ile sınırlı kalmamakta; müellifinin elinden çıktığı tescillenen tam 15 adet müellif hattı eseri bünyesinde barındırmaktadır. Arşivin en kadim eseri ise Hicrî 929, Miladî 1523 tarihini taşıyan ve yarım binyıllık mazisiyle zamana meydan okuyan Dîvân-ı Emîr Şâhî nüshasıdır.

Rakamlarla Medeniyet Yelpazesi: Elsine-i Selâse ve İlim Havzaları

İsmail Erünsal Koleksiyonu, Osmanlı düşünce hayatının çok lisanlı ve çok disiplinli yapısını gösteren berrak bir aynadır. 525 eserin lisan, mevzu ve tür dağılımı tetkik edildiğinde Osmanlı entelektüel havzasının tabiatı bütün çıplaklığıyla görülmektedir.

Lisan Dağılımı ve Elsine-i Selâse

Osmanlı maarifinin temelini oluşturan üç dil (Türkçe, Arapça, Farsça), koleksiyonun geneline dengeli bir nispette tezahür etmiştir:

• Türkçe: 396 eser ile koleksiyonun omurgasını teşkil etmektedir (%75,4)
• Arapça: 99 eser ile temel İslam ilimlerinin lisanı olarak yer almaktadır (%18,9)
• Farsça: 22 eser ile şiir ve irfan geleneğini tamamlamaktadır (%4,2)

Mevzu Haritası ve İlimlerin Âhengi

Koleksiyonun muhtevası, tasavvufi irfandan müspet ilimlere kadar uzanan zengin bir derinliğe sahiptir.

• Tasavvuf ve Tarikatlar: 185 eser (%35,2) ile koleksiyonun en ağırlıklı kısmını oluşturur.
• Edebiyat: 153 eser (%29,1) ile divan, mesnevi ve edebi derlemeleri kapsar.
• İslam İlimleri: 105 eser (%20,0) ile fıkıh, tefsir, hadis ve akaid sahalarını temsil eder.
• Tıp, Felsefe ve Fen Bilimleri: 39 eser (%7,4)
• Tarih, Biyografi ve Resmî Belgeler: 24 eser (%4,6)
• Sanat, Musiki ve Genel Konular: 19 eser (%3,6)

Eser türleri zaviyesinden bakıldığında ise 270 muhtelif yazmanın yanı sıra 64 tercüme-şerh, 55 divan, 42 mecmua, 30 mesnevi ve ilim icazet geleneğinin belgeleri olan 28 icazetname mevcuttur. Ayrıca 16 menakıb ve 13 belge-defter, dönemin gündelik ve tasavvufi hayatına ışık tutmaktadır.

16. Asırdan Günümüze İstinsahın Kronolojisi

Tarihlendirilebilen 132 nüshanın asırlara göre istinsah seyri incelendiğinde, matbaanın yaygınlaştığı dönemlerde dahi yazma eser kültürünün canlılığını koruduğu görülmektedir.

19. yüzyılın yüzde 49,2’lik oranla temsil edilmesi, geç dönem Osmanlı ulemasının ve mekteplilerinin geleneksel yazma kültürünü son âna kadar titizlikle sürdürdüğünü tevsik etmektedir.

Sandıklardan Kütüphanelere: Dijital İhyanın Eşiğinde

Kültür mirasının şahsi sandıklardan ve hususi meraklardan kurtarılarak devletin ve milletin ortak kütüphanesine intikali, ecdat emanetine gösterilecek en büyük hürmettir. Süleymaniye’nin asırlık taş duvarları ve iklimlendirilmiş çelik kasaları arasına emanet edilen bu 525 eser, artık www.yek.gov.tr portalı üzerinden araştırmacıların, talebelerin ve meraklıların parmaklarının ucundadır.

Tarihin tozlu yaprakları arasına terk edilmeyip modern teknolojinin imkânlarıyla dijitalleştirilen bu yazmalar, nesiller arasındaki rabıtayı muhkem kılmaktadır. Bir asrın birikimini cömertçe vakfeden Erünsal Hoca’nın davranışı; aile yadigârı yazmaları evlerde, rutubetli terekelerde kaderine terk etmek yerine liyakatli ellere teslim etmenin millî ve vicdani bir vazife olduğunu bir kez daha hatırlatmaktadır.