Dârüssaâde Ağası-Kızlar Ağası-Kara Ağa

Dârüssaâde ağası Osmanlı sarayının Harem (Dârüssaâde) kısmındaki hizmetlileri, diğer ağaları yöneten kişidir.

Dârüssaâde nedir?

Dârüssaâde tabiri, Osmanlılarda yaklaşık 380 yıl padişahların ve ailelerinin ikametgâhı olan Topkapı Sarayı’nın Harem Dairesi için kullanılmıştır.[1]

Osman Devleti saraydan yönetilirdi. Yöneticileri sarayda eğitim alırdı. Sarayı bir nevi üniversite gibi düşünebiliriz. Sarayda Osmanlı hanedan üyeleri ve kulları yaşar. Ülkeyi de bu büyük aile yönetirdi. İmparatorluğu, içinde yaşadıkları, eğitim aldıkları bu sarayın üç ayrı bölümünden idare ederlerdi.

Bu bölümler, Birun, Enderun (Sarayın Enderun/Babüssade kısmında beyaz hadımlar/akağalar görevliydi.) ve Harem’di.

darüssade-babüssaade-harem-dairesi

Dârüssaâde Ağası

Bu yazımızda harem içerisinde görevli olan Dârüssaâde Ağası (Kızlar Ağası/Kara Ağa) hakkında bilgi vereceğiz.

Saraylarda hadım hizmetliler kullanmak çok eski ve köklü bir geleneğe dayanır. Eski Doğu’nun bütün saraylarında, Sasanilerde, Çin’de, Roma’da ve Bizans’ta hadım hizmetkarlar kullanılırdı.[2]

Ayrıca tavaşi veya hadım ağalara ortaçağ dönemi Müslüman ve Türk devletlerinde de rastlanmaktadır.

Osmanlı Devleti İslam ile yönetilen bir devlet olduğundan sarayda çalıştırılacak hizmetlileri hadım etmek yerine daha önce hadım edilmiş olan çocuk köleler kullanılmaktaydı. Bunun dışında Osmanlı Devletinin hadım hizmetliler konusunda Bizans İmparatorluğu’ndan da etkilendiği söylenebilir.[3]

Osmanlı devletinde hadımların kullanılması Çelebi Sultan Mehmet devrine rastlamaktadır. Bunlar beyaz hadımlar (akağalar) ve zenci hadımlar (karaağalar) olmak üzere iki ayrı sınıftı. Beyaz hadımlar (akağalar) Babüssaade kısmında hizmetlerini yürütürlerdi. Zenci hadımlar (karaağlar) ise Dârüssaâde kısmında hizmet ederlerdi. Hadım ağalar sarayın kadınlara ait kısmında hizmet ettiklerinden kendilerine “kızlar ağası” da denilmiştir. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivlerine göre; Dârüssaâde ağaları “ağa hazretleri, ağa efendi ve büyük ağa” unvanlarıyla da anılmışlardır.

Zenci Ağalar/Kara Ağalar denilmesinin sebebi bu ağaların Afrika’nın muhtelif yerlerinden gelen kölelerden seçilmesiydi.

Hadım edilmiş siyah kölelerin Osmanlı sarayında yaygın şekilde görev almalarının birçok nedeni vardı: Öncelikle kadınlarla cinsel ilişki kuramamaları sebebiyle haremde görev yapmalarında bir sakınca görülmüyordu. Hiçbir zaman çocukları olmayacağı için ve hiç akrabaları da olmadığı için padişah ve saraya olan sadakatlerinden kuşku duyulmuyordu.[4]

Tanzimatla beraber getirilen köle ticareti yasağından sonra dahi tavaşi/hadım ağalar Dârüssaâde Ağalığı sistemi içerisinde devletin son dönemine kadar kullanılmaya devam edilmiştir. Tarihçi Ehud R. Toledano’ya göre; 1903 senesinde yalnız hanedanın sahip olduğu Afrika menşeli hadım sayısı 194’tü.

darüssaade-ağası-düğün
Kızlar ağasının çocuk yaştaki bir Osmanlı şehzadesini
sünnet törenine götürmesi (1720-1732)

Kızlar Ağası Saraya Nasıl Alınırdı? Karaağalar Nasıl Yetiştirilirlerdi?

Haremde ocak geleneği bulunmaktadır. Zenci ağalar bu ocak adabına göre eğitilirdi. Ocak terbiyesine önem verilirdi. Harem’e ilk giren zenci ağa  “en aşağı” unvanı ile hizmete alınırdı. Ocak defterine kaydedilir ve ortancalar içinde muteber bir lalaya el öptürülürdü. Bunlar “nöbet kalfaları” denilen ağaların emirlerine uyar, Harem kapılarını beklerlerdi. Bu sırada Dârüssaâde Ocağı’na ait usul ve kanunu öğrenip acemi ağalığa geçerler, daha sonra da içlerinden en kıdemlisi nöbet kalfası olurdu. Acemi ağalar nöbet kalfasından sonra ortanca olurlardı. Ortancalar kapı nöbetine nezaret ederlerdi. Ardından hâsıllı (hasırlı) olup on ikinci hâsıllının en eskisi terfi ederek yayla başkapı gulâmı, sonra Yeni Saray başkapı gulâmı ve daha sonra Eski Saray baş kapı gulamı olurdu. Eski Saray baş kapı gulamı terfi ettirilip Dârüssaâde ağalığına getirilirdi. Normal yükselme bu şekilde olurdu.

Ağayân-ı dârü’s-saâde de görevli olan ağaları sıralamak gerekirse en alt kademeden üst kademeye doğru şu şekildedir:

  • En Aşağı Ağalar

En Aşağı Ağa ocağa girdikten sonra aşağıdaki hizmetleri yerine getirirdi.

Nöbet Kalfalarının emirlerine riayet etmek,

Ocağa kendinden önce girenlere hizmet etmek,

İbadet vakitleri dışında kapı nöbeti tutmak,

  • Acemi Ağalar
  • Nöbet Kalfaları

Nöbet Kalfalığına yükselen zenci ağa artık Dârüssaâde ağası ile birebir görüşme seviyesine gelmiş olurdu. Nöbet kalfaları 5 kişiydi ve görevleri;

Harem kapılarının anahtarlarını Dârüssaâde ağasından sayarak almak ve akşam kilitleyip yine sayarak teslim etmek

Nöbet Kalfalarından en kıdemlisi Halvete memurdu. Yani padişah ailesiyle bir arada olduğunda diğer nöbet kalfalarını odalarında tutmakla görevliydi. Edebi gözetmek ve güvenliği sağlamakla görevliydi.

  • Musandıracı Ağalar
  • Ortanca Ağalar
darussaade-ortanca-eski-aga

Ortancalar 4 kişi olurdu. Bu sınıfa yükselme ortanca çıkmak denilen bir merasimle gerçekleşirdi. Aday bu şerefe nail olacağı gün, sabah namazından iki saat önce kıdemli ağalardan biriyle oda kapılarının önüne gelir. Rehberlik eden ağa kapı önünden “Lala destur falan ağa ortanca çıkacak” diye seslenir. Odadakiler isterlerse kapıyı açık gelenlere görüşür istemezler ise açmazlar. Bu takdirde aday ve rehber ağalar beklemeyip çekip giderler. Ortanca çıkan ağa namazdan sonra Dârüssaâde ağası dairesi nazırı demek olan ulu oda lalasının vasıtasıyla da Dârüssaâde ağasının huzurlarına çıkar ve etek öper. Şükran merasimi baş kapı gulamı ile birlikte ocak camiine gidilmesi ve hazır bulunanlara para saçılmasıyla sona erer.

  • Hasıllı Ağalar

Bunların düzeni de ortancalara benzerdir.

darussaade-hasırlı-eski-aga

Münhal gediğe en kıdemli ortanca ağa terfi eder ve kanun gereği, aralarına katıldığı kendinden kıdemli bütün hasıllı ağaların, baş kapı gulamı ile Dârüssaâde ağasının eteklerini öptüğü benzer merasimle hasıllı çıkar. Buna da adı üzerinde hasıllı çıkmak denir.

Dönüşümlü olarak kapı nöbetçilerine nezaret ederler.

  • Yayla Baş Kapı Gulamı
  • Yeni Saray Baş Kapı Gulamı
  • Haseki Sultan Baş Ağası
  • Hanım Sultanlar Baş Ağaları
  • Hazine Vekili
  • Musahib Ağalar
  • Eski Saray Baş Kapı Gulamı
  • Hazinedar Ağa
  • Valide Sultan Baş Ağası

Bütün bu sıralı ağalar birbirine bir silsile ile bağlı idi. Aralarında ocak terbiyesinden gelen saygı vardı.

Dârüssaâde Ağası

Dârüssaâde ağasının yardımcıları hazinedar ağa, hazine vekili ve baş kapı gulamıdır. Dârüssaâde yerinde olmadığı zaman ona vekalet ederlerdi.

  1. Ağa dairesi hizmetlileri
  2. Oda Lalası
  3. Kürkçü
  4. Küşçü
  5. Kahveci
  6. Baş Çukadar
  7. Heybeci
  8. Zülüflü Baltacı
  9. Kozbekçi

Dârüssaâde ağalığı görevini alan kişiye padişah huzurunda samur kürk giydirilirdi. Ağalığını bildirmek için beyaz üzerine hatt-ı hümayun yollanırdı.

Dârüssaâde Ağalarının belli bir görev süreleri bulunmamaktaydı. Görevden alınmaları genellikle Cuma günü olurdu. Görevden azledildikten sonra Mısır’a gönderilirlerdi.

Dârüssaâde Ağasına Bağlı Görevliler Kimlerdi?

  • Hazînedâr-ı şehriyârî (Hazine Görevlisi),
  • Başmusâhib (Padişahı eğlendiren, ona arkadaşlık, dostluk ve danışmanlık yapan kimse),
  • Musâhibler (Padişahı eğlendiren, ona arkadaşlık, dostluk ve danışmanlık yapan kimse),
  • Lalalar,
  • Vâlide sultan başağası,
  • Vâlide sultan ağaları,
  • Sultanların başağaları,
  • Sultanların ağaları,
  • Vâlide sultan kethüdâlası,
  • Sultanların kethüdâları,
  • Kadın, Usta ve Kalfa, unvanı verilen Harem’deki kadın görevliler,
  • Dârüssaâde ağası yazıcısı,
  • Haremeyn müfettişi,
  • Haremeyn muhasebecisi,
  • Haremeyn mukātaacısı idi.

Dârüssaâde ağasının resmi yardımcıları hazinedar ağa, hazine vekili ve baş kapı gulamıdır.

1574 yılında Dârüssaâde ağası olan Habeşi Mehmet Ağa 1586-1587 yılları arasında Evkâf-ı Haremeyn vazifesini Babüssaade ağaları üzerinden Dârüssaâde ağaları üzerine almasıyla Dârüssaâde cemaatini siyasi olarak üst kademeye yükseltmiştir. Bundan sonra bütün haremde görevlilerin amiri olmuşlardır. Kara ağalar padişaha ve ailesine yakın olduklarından siyasete de yön verdikleri durumlar olmuştur.

Dârüssaâde ağaları ve Harem ağalarının görevli oldukları ve ikamet ettikleri yerler vardı.

  • Karaağalar nöbet yeri,
  • Karaağalar Mescidi,
  • Karaağalar Koğuşu,
  • Dârüssaâde ağası dairesi,
  • Şehzadeler Mektebi,
  • Musâhib-i şehriyârî,
  • Hazînedâr-ı şehriyârî,
  • Dârüssaâde Hazinesi,
  • Dârüssaade ağasının hamamı, misafir ve yatak odaları,
  • Harem ağaları koğuşu,
  • Başkapı gulâmı dairesi,
  • Hâsıllı veya hasırlı,
  • Acemi Harem ağalarının meskenidir.
darüssade-babüssaade-harem-harem-ağaları

Osmanlı belgelerine göre bilinen Dârüssaâde Ağaları ve çalıştıkları dönemler

  • Habeşi Mehmet Ağa, 1574-1590 yılları arasında,
  • Habeşî Server Ağa, 1590-1592 yılları arasında görev yapmıştır. En kısa görev yapan ağadır.
  • Saray Ağası El-hac Mustafa Ağa,  1592-1596 yılları arasında,
  • Osman Ağa, 1596-1602 yılları arasında valide sultan ağalığından tayin edilmiştir.
  • Abdürrezzak Ağa, 1602-1603 yılları arasında,
  • Reyhan Ağa, 1603-1605 yılları arasında,
  • El-Hac Mustafa Ağa, 1605-1620 ve 1622-1624 yılları arasında,
  • Süleyman Ağa, 1620-1622 yılları arasında,
  • Malatyalı İsmâil Ağa, 1621-1623 yılları arasında
  • İdris Ağa, 1624-1640 yılları arasında,
  • İbrahim Ağa, 1640 ve yılında,
  • Hoca Sünbül Ağa, 1640-1644 yılları arasında,
  • Taşyatur Ali Ağa, 1644-1645 yılları arasında,
  • Celali İbrahim Ağa, 1645-1647 ve 1648-1649 yılları arasında,
  • İshak Ağa, 1647 ve 1649 yılında,
  • Musahib Mehmet Ağa, 1647,
  • Mesut Ağa, 1647-48 yılında musahiplikten tayin edilmiştir.
  • Eski Saray Ağası Mehmet Ağa, 1649-1651 yılları arasında,
  • Lala Süleyman Ağa, 1651 yılında, yani Sultan İbrahim vefat ettikten sonra, valide sultan baş ağalığından tayin edilmiştir. 1652 senesinin temmuz ayında azl edilir. Mısıra sürgün edilir.
  • Behram Ağa, 1652-1656
  • Dilaver Ağa, 1656-1657
  • Solak Mehmet Ağa, 1657-1663
  • Muslu/Musullu Ağa, 1663-1668
  • Abbas Ağa, 1668 yılında valide sultan baş ağalığından tayin edilmiştir. Abbas Ağa hakkında bir dipnot eklemek gerekir. Abbas Ağanın kendi adıyla yaptırdığı bir çeşme bulunmaktadır. Abbas Ağa Çeşmesi (Dârüssaâde Ağası Çeşmesi): Aşçıbaşı Mahallesi’nde Hünnap Sokağı’nın başında Arakiyeci Camii’nin karşısında bulunan bu çeşme kefeki taşından, 1669 tarihinde yaptırılmıştır.
  • Yusuf Ağa, 1671-1687 yılları arasında vazifelendirildi. 1671 ağustosunda hazinedar ağalıktan yükseldi ve on altı yıl görevde kaldı.
  • Hazinedar Ali Ağa, 1687-1688 yılları arasında görevde kaldı. 1687 senesi kasım ayının ilk günü Dârüssaâde ağalığına getirildi.
  • Mustafa Ağa, 1688-1689 yılları arasında,
  • Lala Ahmet Ağa, 1689-1691 yılları arasında,
  • İsmail Ağa, 1691-1692 yılları arasında,
  • Kaba Nezir Ağa, 1692-1694,
  • İshak Ağa, 1694-1695 yılları arasında haseki sultan baş ağalığından Dârüssaâde Ağalığına tayin edilmiştir.
  • Yapraksız Ali Ağa, 1695-1701,
  • İkinci Nezir Ağa, 1701-1704
  • Abdurrahman Ağa, 1704 yılında
  • Uzun Süleyman Ağa, 1704-1713
  • Anber Mehmet Ağa, 1713-1717 yılları arasında hanım sultan baş ağalığından Dârüssaâde Ağalığına tayin edilmiştir.
  • Hacı Beşir Ağa, 1717-1746 yılları arasında 29 yıl Dârüssaâde Ağalığı yaparak en uzun süre görev yapan ağa olmuştur.
  • Hazinedar Beşir Ağa, 1746-1752
  • Zeynel Ağa,
  • Nadir Ağa,
  • Gazanfer Ağa, yılında Dârüssaâde ağalığına tayin edilmişlerdir.

Son Dârüssaâde ağası Said Ağa’dır. (1922)

Dârüssaâde Ağaları ile alakalı kapsamlı bilgi içeren kaynaklar

  • Ahmet Resmi (Hamîletü’l-kübrâ fî vasf-i ağavât-ı dârü’s-sa’âdetü’l-uzmâ,)
  • Ali b. Abdurrauf (Râfi’ü’l-gubûş fî fezâili’l-hubûş)
  • Ahmet Refik (Kızlar Ağası)
  • Derviş Abdullah (Risale-i Teberdariye Fî Ahvâl-i Dâru’s-saâde)
  • Sema Ok (Harem Dünyası-Haremağaları)
  • Aydın Taner (Hadım)
  • Mekkeli Ali Efendi (Mir’atu’l-hubûş fi’l-usûl)
  • Cengiz Orhonlu, (Derviş Abdullah’ın Dârüssaâde Ağaları Hakkında Bir Eseri:
  • Risale-i Teberdariye Fi Ahval-i Dârü’s-saâde)
  • Ata Bey, (Dârü’s-saâde ağaları tabir olunan zenci ağalar ocağının tahkik olunabilen usûI ve nizâm ve kanun ve hizmetleri)
  • Gelibolulu Mustafa, (Ali, Görgü ve Toplum Kuralları Üzerine Ziyafet Sofraları)            

Kaynak
[1] https://islamansiklopedisi.org.tr / darussaade
[3] M. Fuad Köprülü, Bizans Mliesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesir
[4] https://tr.wikipedia.org/wiki / K%C4%B1zlar_a%C4%9Fas%C4%B1